Monografieën


Salvia officinalis

Fytotherapie

Download als PDF

Synoniemen

Salie; sage

Beschrijving

Inleiding

Eén van de meest bekende planten in de volksgeneeskunde is wel de salie. De echte salie stamt uit het Middellandse Zeegebied -zoals zoveel kruiden- en daar groeit het nog steeds in het wild. De plant bloeit met violette bloemen van de late zomer tot de herfst en trekt veel bijen en hommels aan. De hele plant heeft een doordringende geur. Er zijn heel veel verschillende soorten salie. Sommige soorten kweekt men voor speciale doeleinden, bijvoorbeeld voor culinaire of medische bestemmingen. Salie is door de geschiedenis heen als haast een “wondermiddel” beschouwd. De geslachtsnaam Salvia komt uit het Latijn: “salvare” betekent “genezen” of “redden” of “in goede gezondheid verkeren”. De naam “Jan Salie” was vroeger een scheldnaam voor slappe mensen. Die naam heeft zijn oorsprong in de slappe smaak van saliemelk die mensen in de winter dronken tegen de kou. Hoe zeer men salie waardeerde, blijkt uit de periode waarin Britten thee uit China invoerden. Chinezen hechtten zoveel waarde aan salie dat ze twee kisten thee omruilden voor één kist gedroogde Engelse salie!

Volksgeneeskunde

In het Kruidenboek van Macer uit de 10e eeuw staat “waarom gaat de mens dood aan ziekte als hij salie in zijn tuin heeft?”. Kort en krachtig samengevat hoe men destijds over salie dacht. Mensen plantte salie bij graven omdat men dacht dat dit de doden zou beschermen. Salie zou ook het leven verlengen, het geheugen bij ouderen herstellen en de vruchtbaarheid bevorderen. Salie was bekend om zijn ontstekingsremmende eigenschappen. Men zette het in bij allerlei ontstekingen, met name bij aandoeningen van mond- en keelholte. Liefhebbers beweerden één blaadje salie per dag in thee virusinfecties zou voorkomen. Echter, niet iedereen kon en kan de smaak van salie waarderen! Genezers adviseerden saliethee om de lactatie te remmen, dyspepsie te verlichten en overmatig zweten -met name in de menopauze- te onderdrukken.
Als keukenkruid is salie nog steeds bijzonder geliefd, vooral bij stoofschotels en in vleesgerechten. In hete melk getrokken is het een oud Nederlandse winterdrank, uit dit gebruik stamt ook het gezegde “de geest van Jan Salie”. Chinese genezers passen salie nog steeds veel toe, onder andere bij menstruatieproblemen, buikpijn, slapeloosheid, hepatitis en netelroos. In China neemt men de wortel van de Salvia miltiorrhiza -“dan shen”- om het bloed in beweging te brengen bij stagnaties en hitte te verminderen. Chinese artsen zien de saliewortel als een rustgevende en verkoelende remedie bij hittesymptomen van hart en lever.

Werking

Werkzame bestanddelen:

Etherische oliën (<2.5%) als alpha-thujon (60%) en beta-thujon (10%), kamfer, 1.8-cineool (15%), borneol, pineen, caryophyleen, linalylacetaat en terpenen; looistoffen (3-8%), bitterstof picrosalvine (=carnosol), koffiezuur, rozemarijnzuur, saponinen, hars (5-6%).

Opmerking: het gehalte aan etherische oliën van echte salie (Salvia officinalis) is veel hoger dan dat van andere salie-soorten.

Werkingsmechanisme

Aan de salie schrijft men carminatieve, spasmolytische, antiseptische, adstrigerende en antihydrotische eigenschappen toe.

  • Dierstudies en humane studies toonden antibacteriële, antivirale en fungicide eigenschappen aan. De etherische olie thujon is het belangrijkste werkzame bestanddeel bij genoemde eigenschappen en is werkzaam tegen een zeer grote groep bacteriën, virussen en schimmels.
  • Vervolgonderzoeken bij dieren brachten ontstekingsremmende, pijnstillende, wondgenezingbevorderende, bloeddrukverlagende en anticonvulsieve eigenschappen aan het licht. Wetenschappers vermoeden dat van alle etherische oliën rozemarijnzuur de krachtigste ontstekingsremmende werking heeft en pineen de sterkste spasmolytische activiteit bezit.
  • Door het uitvoeren van humane studies toonden onderzoekers de werkzaamheid tegen overmatige transpiratie aan (anti hyperhydrotische werking).
  • De ESCOP noemt als indicaties in haar monografie van Salvia officinalis ontstekingen en infecties van mond en keel (stomatitis, gingivitis en pharingitis) en hyperhydrosis.

Contra-indicaties

De etherische olie van de plant is toxisch en dient men niet in te nemen. Rozemarijn bladextracten kunnen alleen in zeer kleine hoeveelheden worden ingenomen. Toegepast als keukenkruid treedt geen gevaar op. Salie kan interfereren met reguliere geneesmiddelen (anticonvulsiva) en de werking van onder andere sedativa versterken. Gebruik tijdens de zwangerschap en lactatieperiode is gecontra-indiceerd. Thujon heeft de reputatie een abortivum en emmenagogum te zijn. Daarnaast remt salie de lactatie.

Bijwerkingen

De etherische olie van de salie kan zowel bij mensen als dieren convulsieve reacties oproepen, naast andere toxiciteitssymptomen. Deze toxische reacties ontstaan door de bestanddelen thujon en kamfer in de olie. De etherische olie kan de huid irriteren.